Scratch Nedir? Çocuklar İçin İlk Kodlama Adımı
Çocuğunuz saatlerce oyun oynuyor mu? Bir de şunu düşünün: Aynı çocuk, oynadığı oyunu kendisi yapsa ne olurdu? Karakteri o seçse, nereye zıplayacağına o karar verse, puanı o saydırsa... İşte Scratch tam olarak bunu mümkün kılan bir araç.
Kısa cevap şu: Scratch, çocukların kod satırı yazmadan, renkli blokları yapboz gibi birleştirerek oyun, animasyon ve hikâye yaptığı ücretsiz bir kodlama ortamıdır. Bu yazıda Scratch'in ne olduğunu, kaç yaşında başlanabileceğini, çocuğa neler kazandırdığını anlatacağız. Sonra da çocuğunuzla birlikte 15 dakikada yapabileceğiniz ilk projeye geçeceğiz.
Scratch Nedir?
Scratch, ABD'deki MIT Media Lab'de çocuklar için geliştirilen bir programlama dili ve çevrim içi topluluktur. İlk sürümü 2007'de yayımlandı. Bugün tarayıcıdan ücretsiz kullanılıyor; Türkçe dahil onlarca dilde arayüzü var. Ekim 2026 itibarıyla 135 milyondan fazla kayıtlı kullanıcısı ve 164 milyondan fazla paylaşılmış projesiyle dünyanın en büyük çocuk kodlama topluluğu.
Bir Bakışta Scratch
Kullanıcı ve proje sayıları: Scratch topluluk istatistikleri, Ekim 2026
Scratch'te bir şey yazmazsınız; bloklar sürükleyip birbirine takarsınız. Her blok bir komuttur: "10 adım git", "sürekli tekrarla", "Merhaba de" gibi. Bloklar ancak doğru biçimde birbirine oturur. Bu yüzden çocuk yazım hatasıyla uğraşmaz, doğrudan mantığa odaklanır. Bir oyunun bloklarla yazılmış hâli aşağı yukarı şöyle görünür:
Yeşil bayrağa basılınca karakter çapraz yöne döner, ilerler ve kenara her geldiğinde seker. Bu kadar.
Scratch Nasıl Çalışır? Blokların Renkleri Ne Anlatır?
Scratch'te bloklar görevlerine göre renklere ayrılmıştır. Çocuk bir süre sonra "mavi bloklar hareket ettirir, sarılar başlatır" diye renklerle düşünmeye başlar. Bu küçük ayrıntı, kodu okumayı çok kolaylaştırır.
Scratch Kaç Yaşında Başlanır? ScratchJr ile Farkı
Scratch 8-16 yaş için tasarlandı. Okumayı yeni öğrenen daha küçük çocuklar için ise ScratchJr var. ScratchJr, MIT Media Lab ve Tufts Üniversitesi iş birliğiyle 5-7 yaş çocuklar için geliştirildi. Bloklarında yazı yerine simgeler kullanılır ve tablette ücretsiz uygulama olarak çalışır. Kodlama yolculuğu yaşa göre kabaca şöyle ilerler:
Bu yaşlar kesin sınırlar değil, birer yol göstericidir. Okumayı rahat söken 7 yaşında bir çocuk Scratch'e geçebilir; 11 yaşında ilk kez kodlamayla tanışan bir çocuk da Scratch'ten başlamakta hiçbir sakınca görmez.
Scratch Çocuğa Ne Kazandırır?
Scratch'in asıl kazandırdığı şey bir yazılım dili değil, bir düşünme biçimidir. Buna bilgi işlemsel düşünme denir: Büyük bir problemi parçalara ayırmak, tekrar edeni görmek, önemli olanı seçmek ve adım adım bir çözüm kurmak. Aşağıdaki dört adımı, birazdan yapacağımız "seken top" projesi üzerinden düşünün:
Bu beceriler Türkiye'de de araştırıldı. Beşinci sınıf öğrencileriyle altı hafta süren bir çalışmada, algoritma konusunu Scratch ile öğrenen grubun algoritma geliştirme ve bilgi işlemsel düşünme becerileri, aynı konuyu alışılmış yöntemle işleyen gruba göre anlamlı biçimde daha fazla arttı (Oluk, Korkmaz ve Oluk, 2018). Scratch ayrıca ortaokuldaki Bilişim Teknolojileri ve Yazılım dersinde programlama öğretiminde en sık kullanılan blok tabanlı araçlardan biri. Yani çocuğunuzun evde Scratch'le tanışması, okuldaki derse de hazırlık demek.
Bir de görünmeyen kazanç var: hata yapmaktan korkmamak. Scratch'te bir şey ters gittiğinde çocuk hemen görür, bir bloğu değiştirir, tekrar dener. Programcıların "hata ayıklama" dediği bu döngü, sabırla problem çözmenin en iyi antrenmanıdır.
Evde İlk Proje: 15 Dakikada Kenarlardan Seken Top
Şimdi uygulamaya geçelim. Bu bölümü çocuğunuzla birlikte, aynı ekranın başında okuyun. Gerekenler: bir bilgisayar ya da tablet, internet tarayıcısı ve scratch.mit.edu adresi. Hesap açmadan da "Oluştur" düğmesine basarak başlayabilirsiniz.
Haydi, ilk oyununu yap!
Meydan okuma: Biraz değiştir, ne olduğuna bak
- 10 yerine 20 yaz. Top hızlandı mı?
- 45 yerine 30 ya da 60 yaz. Top hangi yöne gitti?
- Bir top daha ekle ve aynı blokları ona da ver.
- Pembe Ses bölümünden bir ses bloğu ekle. Her turda ses çıksın.
Not: Blok adları, Scratch'in Türkçe arayüzünde sürüme göre küçük farklarla görünebilir.
Bu küçük projede çocuğunuz farkında olmadan dört temel programlama kavramını kullandı: olay (bayrağa basınca başla), sıralama (önce yön, sonra hareket), döngü (sürekli tekrarla) ve koşul (kenara geldiysen sek). Meydan okumalarla da değişken mantığına ilk adımı attı: Tek bir sayıyı değiştirmek bütün davranışı değiştiriyor.
Ekran Süresi mi, Üretim Süresi mi?
Velilerin en çok sorduğu sorulardan biri: "Zaten ekrana çok bakıyor, bir de kodlama mı?" Haklı bir soru. Ama ekranın başında geçen her saat aynı değildir.
- Başkasının yaptığını izler ya da oynar
- Kararları oyun verir
- Bitince elinde bir şey kalmaz
- Süre fark edilmeden uzar
- Kendi oyununu ya da hikâyesini yapar
- Kararları kendisi verir
- Bitince gösterebileceği bir proje kalır
- Planlı, hedefli bir çalışma olur
Önerimiz basit: Scratch'i ekran süresine eklemeyin, ekran süresinin bir kısmının yerine koyun. Haftada iki-üç kez yarım saatlik, hedefi belli oturumlar (örneğin "bugün topa ses ekleyeceğiz") çok iyi sonuç verir.
Veliler İçin Scratch Güvenlik Rehberi
Scratch'in bir de çevrim içi topluluk tarafı var: Çocuklar projelerini paylaşabilir, başkalarının projelerine yorum yazabilir. Bu yüzden birkaç noktayı bilmekte fayda var.
Scratch'ten Sonra Ne Gelir? Robotik Kodlamaya Geçiş
Scratch'te ekrandaki bir topu sektiren çocuk, bir sonraki adımda aynı mantıkla gerçek bir robotu yürütmek ister. "10 adım git" bloğu bu kez bir motoru döndürür, "kenara geldiyse sek" yerine bir sensör "önünde engel varsa dön" der. Blok mantığı aynıdır, ama ekrandan masaya inen robot çocuğun heyecanını katlar.
Scratch'te öğrenilen olay, döngü ve koşul mantığı derslerimizde robotlara taşınır; sensörlerle karar veren, çevresine tepki veren projelere dönüşür. Ayrıntılar için 7-10 Yaş Robotik Kodlama Kursu, Online Robotik Kodlama Kursu ve Robotik Kodlama Atölyesi sayfalarımıza göz atabilirsiniz.
Çocuğunuz Robotunu Kodlamaya Hazır mı?
Tanışma dersinde çocuğunuz ilk robotunu yürütsün; yaşına ve ilgisine uygun grubu birlikte seçelim.
Sık Sorulan Sorular
Scratch Ücretli mi?
Hayır. Scratch tamamen ücretsizdir; tarayıcıdan kullanmak için de, indirilebilir uygulama için de bir ücret ödenmez. ScratchJr de ücretsiz bir uygulamadır.
Scratch Tablette Çalışır mı?
Evet. Scratch tabletlerde tarayıcıdan açılabilir; Android ve ChromeOS için ayrıca uygulaması vardır. 5-7 yaş için tasarlanan ScratchJr ise iPad, Android tabletler ve Chromebook'ta uygulama olarak çalışır.
Scratch İçin İngilizce Bilmek Gerekir mi?
Gerekmez. Scratch'in Türkçe arayüzü vardır; dili sayfanın üstündeki dünya simgesinden seçebilirsiniz. Okumayı henüz sökmemiş çocuklar için ScratchJr'ın simgeli blokları daha uygundur.
Scratch Okulda Kullanılıyor mu?
Evet. Ortaokuldaki Bilişim Teknolojileri ve Yazılım dersinde programlama konuları için Scratch, Blockly ve Code.org gibi blok tabanlı araçlar kullanılır; Scratch bunların en yaygınlarından biridir. Evde Scratch'le tanışan çocuk derse bir adım önde başlar.
Kısaca
Scratch, MIT Media Lab'in geliştirdiği, çocukların blokları birleştirerek oyun, animasyon ve hikâye yaptığı ücretsiz bir kodlama ortamıdır. 8-16 yaş için tasarlanmıştır; 5-7 yaş için ScratchJr vardır. Çocuğa bir dilden çok bir düşünme biçimi kazandırır: problemi parçalara ayırmak, tekrarı görmek ve adım adım çözüm kurmak. Başlamak için tek gereken bir tarayıcı ve 15 dakika. Bloklarla kurulan bu mantık, bir sonraki adımda gerçek bir robotu hareket ettirmeye dönüşür.
Kaynaklar
- Kanmaz, A. ve Şahinkayası, H. (2025). Ortaokul öğrencileri için Blockly ile programlama başarı testi geliştirilmesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 8(1), 73-105. https://doi.org/10.33400/kuje.1531434
- Oluk, A., Korkmaz, Ö. ve Oluk, H. A. (2018). Scratch'ın 5. sınıf öğrencilerinin algoritma geliştirme ve bilgi-işlemsel düşünme becerilerine etkisi. Turkish Journal of Computer and Mathematics Education, 9(1), 54-71. https://doi.org/10.16949/turkbilmat.399588
- Scratch Foundation. Topluluk istatistikleri. https://scratch.mit.edu/statistics
- Scratch Yardım Merkezi. 16 yaş altı hesaplar için veli izni ve gizlilik politikası. https://mitscratch.freshdesk.com
- ScratchJr. What is ScratchJr? https://www.scratchjr.org
