Fotoğrafik Okuma Gerçek mi? Bilim Ne Diyor, Ne İşe Yarar?
MİT Mİ, TEKNİK Mİ?
Bir sayfaya 1 saniye bakıp okumak mümkün mü?
Kısa cevap: hayır. Uzun cevap: Fotoğrafik okumanın içinde gerçekten işe yarayan küçük bir parça var. Bu yazıda ikisini birbirinden ayırıyoruz.
Önce küçük bir deney yapalım. Aşağıdaki kutuda bir paragraf var. Ona yalnızca iki saniye bak. Gözünü satırlarda gezdirme, okumaya çalışma; fotoğrafik okuma kurslarında anlatıldığı gibi sayfanın fotoğrafını çeker gibi bütün olarak bak. Sonra gözünü kaldır ve alttaki üç soruyu cevaplamaya çalış.
Kapadokya'daki peri bacaları, milyonlarca yıl önce Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ'ın püskürttüğü küllerin sertleşmesiyle oluşan tüf katmanlarından meydana gelir. Rüzgâr ve yağmur yumuşak tüfü aşındırırken tepedeki daha sert kaya parçası alttaki katmanı korur; böylece başında bir "şapka" taşıyan sütunlar ortaya çıkar. Bölge, 1985 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.
1Peri bacalarının oluşumunda adı geçen üç yanardağ hangileri?
2Sütunların tepesindeki "şapka" neden aşınmaz?
3Bölge hangi yıl UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı?
Cevapları göster
1. Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ. 2. Tepedeki kaya, alttaki tüften daha serttir. 3. 1985.
Kaç soruyu cevaplayabildin? Büyük ihtimalle hiçbirini tam olarak. Belki "Kapadokya" ya da "UNESCO" gibi göze çarpan birkaç kelime yakaladın. Şimdi aynı paragrafı normal okuduğunu düşün: yaklaşık 55 kelime, 15–20 saniye ve büyük ihtimalle üç doğru cevap. Fotoğrafik okuma ile gerçek okuma arasındaki fark, tam olarak bu iki deneyim arasındaki farktır.
İddia
Fotoğrafik okuma ne vaat ediyor?
Fotoğrafik okumanın en bilinen biçimi, 1990'ların başında Paul Scheele'in geliştirdiği PhotoReading tekniğidir. Teknikte okuyucu önce rahat bir zihinsel duruma geçer, ardından metni okumadan, her sayfaya yaklaşık 1–2 saniye bakarak sayfaları çevirir. İddiaya göre bu yolla dakikada 25.000 kelimeye ulaşılabilir. Bu, 300 sayfalık bir romanı 4 dakikada bitirmek demektir.
Türkçe internette iddialar daha da renkleniyor: "theta beyin dalgalarıyla okuma", "sağ beyinle okuma", "dakikada 10.000 kelime". Hepsinin ortak noktası şu varsayım: Göz sayfanın fotoğrafını çeker, beyin de bu fotoğrafı sonradan "açıp" okuyabilir. Bu varsayımı iki soruyla sınayabiliriz: Teknik denendiğinde ne oluyor? Göz ve beyin gerçekten böyle çalışıyor mu?
Deney
NASA destekli araştırma ne buldu?
Bu iddiayı test eden en çok bilinen çalışma, NASA Ames Araştırma Merkezi için hazırlanmış bir ön rapordur. Old Dominion Üniversitesi'nden bilişsel psikolog Danielle McNamara, 2000 yılında yayımlanan bu çalışmada önce kendisi bir PhotoReading atölyesine katılıp tekniği öğrendi. Ardından hem kendisine hem de tekniği uzun süredir kullanan deneyimli bir uygulayıcıya, denk metinlerle hazırlanmış okuduğunu anlama testleri uygulandı: bir kısmı normal okumayla, bir kısmı PhotoReading ile.
Adil olmak gerekirse: Bu, iki kişiyle yapılmış bir ön çalışmadır ve tek başına kesin hüküm sayılmaz. Ama tekniğin kendi iddiasına, dakikada 25.000 kelimeye, yaklaşılamadığı açıktır. Bildiğimiz kadarıyla fotoğrafik okumanın işe yaradığını gösteren bağımsız ve hakemli bir araştırma da yoktur.
Bulguların en öğretici kısmı üçüncüsü. Fotoğrafik okumanın asıl tehlikesi zaman kaybettirmesi değil, okumadığın bir metni okuduğunu sandırmasıdır. Sınava bu güvenle giren bir öğrenci, eksiğini ancak sınav kâğıdını gördüğünde fark eder.
Gözün sınırı
Göz bir fotoğraf makinesi değil
Fotoğrafik okuma fikri, gözün bir sayfayı tek seferde net görebildiği varsayımına dayanır. Oysa gözümüzün yalnızca küçük bir merkez bölgesi, yani fovea, ayrıntıyı net görür. Okurken bir kelimeye odaklandığında o noktanın yaklaşık 3–4 harf solundan ve 14–15 harf sağından bilgi alırsın. Bu alanın dışındaki harfler bulanıktır, kelime olarak tanınamaz. Aşağıdaki cümlede gözünün "sıçrar" kelimesinde durduğunu düşün:
Okurken gözümüz kelimeden kelimeye sıçrar ve her durakta yalnızca küçük bir alanı net görür.
Koyu harfler: tek bir durakta net gördüğün yaklaşık alan
Bu yüzden okurken gözümüz satır boyunca küçük sıçramalar yapar. Araştırmacılar bu sıçramalara sakkad, aradaki kısa duraklara fiksasyon der. Bir sayfaya bir saniye bakmak, sayfanın şeklini görmek demektir; içindeki kelimeleri görmek değil.
Üstelik asıl darboğaz göz bile değil. Okuma araştırmalarının önde gelen isimlerinden Keith Rayner ve arkadaşlarının 2016'da yayımladığı kapsamlı incelemeye göre göz hareketleri, okumaya harcadığımız toplam sürenin %10'undan fazlasını oluşturmaz. Zamanın büyük kısmı kelimeleri tanımaya ve cümlelerin anlamını kurmaya gider. Yani gözünü ne kadar hızlandırırsan hızlandır, beyninin dili işleme hızını aşamazsın.
Darboğaz gözde değil, dilde.
Okumayı hızlandıran şey daha hızlı bakmak değil, kelimeleri ve cümleleri daha hızlı anlamlandırmaktır.
Hafıza
Fotoğrafik hafıza diye bir şey var mı?
Fotoğrafik okumanın arkasında genellikle "fotoğrafik hafıza" fikri yatar: bir sayfayı görüp sonra zihinde aynen açabilmek. Bilim dünyasında buna en yakın kavram eidetik imgedir. Bazı çocuklar bir resme baktıktan sonra, resim kaldırıldığında kısa bir süre onu gözlerinin önünde görmeye devam ettiklerini anlatır.
- Çocukların yalnızca küçük bir bölümünde görülür.
- Yetişkinlerde neredeyse hiç rastlanmaz.
- Görüntü birkaç dakika içinde kaybolur.
- Ayrıntılar çoğu zaman hatalıdır.
- Bir sayfayı kelimesi kelimesine saklayan bir hafızanın varlığı bilimsel olarak gösterilememiştir.
- Hafıza şampiyonlarının beyinleri sıradan çıkmıştır; farkı, uzun süre çalıştıkları hatırlama teknikleridir.
Kısacası güçlü hafıza da hızlı okuma gibi gösterişli bir sırdan değil, düzenli çalışmadan gelir.
Geriye kalan
Fotoğrafik okumadan geriye ne kalıyor? Sayfanın haritası
Buraya kadar okuduysan fotoğrafik okumanın tamamen boş bir fikir olduğunu düşünebilirsin. Ama çoğu abartılı tekniğin içinde olduğu gibi burada da işe yarayan küçük bir çekirdek var: okumaya başlamadan önce sayfaya bütün olarak bakmak.
Bir sayfaya 20–30 saniye göz gezdirip başlıkları, kalın yazılmış kavramları, görselleri ve tabloları fark eden okuyucu metni okumuş olmaz; ama metnin haritasını çıkarmış olur. Neyin nerede olduğunu, metnin neye doğru gittiğini bilir. Bu harita, asıl okuma sırasında beynin bilgiyi yerleştireceği rafları önceden hazırlar. Rayner ve arkadaşları da amaç yalnızca ana fikri almaksa göz gezdirmenin işe yarayabileceğini belirtir.
Bilişsel Akademi'de "fotoğrafik okuma" ne demek?
Hızlı okuma müfredatımızda fotoğrafik okuma tam olarak bu ön adımdır: metni okumadan önce sayfaya bütün olarak bakıp haritasını çıkarmak. Bu adımı bir okuma yöntemi olarak değil, okumaya hazırlık olarak öğretiriz. Ardından metin mutlaka anlayarak okunur ve anlama ölçülür.
30 saniyelik sayfa haritası
Ne zaman işe yarar, ne zaman yaramaz?
- Ders kitabında yeni bir bölüme başlamadan önce
- Uzun bir rapor ya da makalede hangi bölümün önemli olduğuna karar verirken
- Sınavdan önce konunun iskeletini hatırlamak için
- Bir kitabı alıp almamaya karar verirken
- Sınavdaki paragraf sorusunda: her kelime önemlidir
- Matematik ve fen problemlerinin metninde
- Sözleşme, talimat ve kurallarda
- Edebi metinlerde: zevk ayrıntıdadır
Gerçekçi yol
Okuma hızı gerçekten nasıl artar?
Rayner ve arkadaşlarının vardığı sonuç net: Okuma hızını anlamayı kaybetmeden artırmanın sihirli bir kısayolu yok. Becerikli okurlar zaten dakikada yaklaşık 200–400 kelime okur. Araştırmacılara göre anlamayı aynı düzeyde tutarak bu hızı iki üç katına çıkarmak pek olası değildir. Ama bu, okuma hızının hiç gelişmeyeceği anlamına gelmez. Gelişim, gösterişli tekniklerden değil şu dört yoldan gelir:
Nereden başlayacağını görmek için önce hızını ve anlamanı birlikte ölç: Okuma Karnen Hazır yazısındaki ücretsiz test, hangi becerinde takıldığını da gösterir. Hız ile anlama arasındaki dengeyi Hız mı Anlama mı? yazısında, sınıfına göre beklenen hızı Sınıflara Göre Okuma Hızı Tablosu'nda, iş hayatındaki okuma yükünü de İş Yerinde Okuma Yükü yazısında bulabilirsin.
Veliler için
Bir hızlı okuma kursunun vaadini nasıl sınarsınız?
Çocuğunuz için hızlı okuma programı ararken şu beş soru, abartılı vaatleri gerçekçi programlardan ayırmanıza yardım eder:
Anlama ölçülüyor mu? Yalnızca "dakikada kaç kelime" söyleyen bir sonuç, yarım bir sonuçtur. Hız her zaman anlama sorularıyla birlikte ölçülmelidir.
"Kat kat" vaadi var mı? Dakikada binlerce kelime, sayfa başına bir saniye gibi vaatler araştırmalarla desteklenmiyor.
Ölçüm nasıl yapılıyor? Başlangıç ve bitiş ölçümleri farklı ama denk metinlerle yapılmalı. Aynı metni ikinci kez okumak sonucu yapay olarak yükseltir.
Gerçek görevlere bağlanıyor mu? Program paragraf soruları, ders kitabı okuma ve not alma gibi okulda karşılaşılan görevlere aktarılıyor mu?
Kanıt sorabiliyor musunuz? "Bilimsel" denen bir yöntemin hangi araştırmaya dayandığını sormak en doğal hakkınızdır.
Bilişsel Akademi'nin hızlı okuma programlarında hız her zaman anlamayla birlikte ölçülür: programın başında ve sonunda, Bilişsel Hızlı Okuma kitabındaki anlama sorulu metinlerle.
SIRA SENDE
Fotoğraf çekme, gerçek hızını ölç
Ücretsiz testte kısa bir metni oku, 10 soruyu cevapla. Hızını, anlamanı ve 4 okuma becerini tek ekranda gör. Sonucunu WhatsApp'tan gönderirsen hızlı okuma kurslarımızda %20 indirim kazanırsın.
Ücretsiz Testi ÇözDanışmana Sorİndirimin koşulları ve geçerlilik süresi danışmanımız tarafından iletilir.
Paragraf ve sınav odaklı çalışmak isteyen lise öğrencileri için Lise Hızlı Okuma Kursu, ilkokuldan yetişkine tüm programlar için hızlı okuma eğitimlerimiz.
SSS
Sıkça sorulan sorular
Fotoğrafik okuma ile hızlı okuma aynı şey mi?
Hayır. Hızlı okuma, metni okuyup anlayarak daha akıcı ilerlemeyi hedefler. Fotoğrafik okuma ise metni okumadan, sayfaya bakarak bilgi almayı vaat eder. Bu ikinci iddia araştırmalarla desteklenmiyor.
Fotoğrafik okuma egzersizleri zararlı mı?
Sayfaya bütün olarak bakma çalışması zararsızdır ve okumadan önce önizleme olarak faydalıdır. Sorun, bunun okumanın yerine geçebileceğine inanmaktır. O zaman öğrenci okumadığı bir metni okuduğunu sanır.
Dakikada 1.000 kelime okuduğunu söyleyenler yanılıyor mu?
Çoğu zaman ya göz gezdiriyorlardır ya da konuyu zaten iyi biliyorlardır. Rayner ve arkadaşlarının incelemesine göre yüksek hız iddiası olanlar test edildiğinde genellikle konu hakkında önceden bilgi sahibi çıkar; bilmedikleri bir konuda ayrıntılı sorulara cevap veremezler.
Çocuğum fotoğrafik hafızaya sahip olabilir mi?
Bazı çocuklar görsel olarak çok güçlü hatırlar ve bu gerçek bir beceridir. Ancak bir sayfa metni kelimesi kelimesine saklayan bir hafıza bilimsel olarak gösterilmemiştir. Güçlü görsel hafıza da okuma ve anlama çalışmasının yerini tutmaz.
LGS ve YKS'de sayfa haritası işe yarar mı?
Paragraf sorularında metnin tamamı dikkatle okunmalıdır. Ancak uzun metinli sorularda önce soru kökünü okumak ve metnin yapısına göz atmak, neyi arayacağını bilmeni sağlar. Görsel ve tablolu sorular için LGS Türkçe görsel ve tablo soruları yazımıza bakabilirsin.
KAYNAKÇA
- Aktaş, T. Bilişsel Hızlı Okuma. Bilişsel Akademi.
- Haber, R. N. (1979). Twenty years of haunting eidetic imagery: Where's the ghost? Behavioral and Brain Sciences, 2(4), 583–594.
- Maguire, E. A., Valentine, E. R., Wilding, J. M. ve Kapur, N. (2003). Routes to remembering: The brains behind superior memory. Nature Neuroscience, 6(1), 90–95.
- McConkie, G. W. ve Rayner, K. (1975). The span of the effective stimulus during a fixation in reading. Perception & Psychophysics, 17(6), 578–586.
- McNamara, D. S. (2000). Preliminary analysis of PhotoReading (Rapor No. ODURF-193021). NASA Ames Research Center.
- Rayner, K., Schotter, E. R., Masson, M. E. J., Potter, M. C. ve Treiman, R. (2016). So much to read, so little time: How do we read, and can speed reading help? Psychological Science in the Public Interest, 17(1), 4–34.
- Scheele, P. R. (1993). The PhotoReading Whole Mind System. Learning Strategies Corporation.
