Detaylı Okuma Nedir? Öğrenmek İçin Nasıl Okumalıyız?

Yıllardır hızlı okuma eğitimi veren biri olarak bu yazıya şaşırtıcı gelebilecek bir cümleyle başlamak istiyorum: Her metin hızlı okunmaz, okunmamalıdır da. Bir romanı keyifle okumak, bir haberi göz ucuyla taramak, bir fen konusunu öğrenmek ve bir sözleşmeyi imzalamadan önce incelemek birbirinden çok farklı okuma biçimleri ister. İyi okur, en hızlı okuyan kişi değil; metne ve amacına göre doğru hızı seçebilen kişidir.

Bu yazıda öğrenmek için okumanın, yani detaylı okumanın ne olduğunu, okuma araştırmalarının “okumanın vitesleri” hakkında ne söylediğini, hızlı okuma eğitimlerinde yalnızca hıza odaklanmanın neden yanlış olduğunu ve öğrenciler ile yetişkinlerin bir metinden gerçekten öğrenmek için nasıl okuması gerektiğini adım adım anlatıyorum.

Detaylı Okuma Nedir?

Detaylı okuma, bir metni yalnızca “ne anlattığını anlamak” için değil, öğrenmek, değerlendirmek ve kalıcı hâle getirmek için okumaktır. Bu okumada okur, metnin ana fikrini bulmakla yetinmez; kavramlar arasındaki ilişkileri, yazarın gerekçelerini, örneklerin neyi gösterdiğini ve yeni bilginin kendi bildikleriyle nasıl bağlandığını da çözmeye çalışır.

Mortimer Adler ve Charles Van Doren’in klasikleşmiş eseri How to Read a Book, okumayı dört düzeyde ele alır: temel okuma, metne hızlıca göz atılan inceleme okuması, metnin derinlemesine çözümlendiği analitik okuma ve aynı konudaki birden fazla kaynağın karşılaştırıldığı sentez okuması (Adler ve Van Doren, 1972). Bu yazıda “detaylı okuma” dediğimiz şey, büyük ölçüde Adler’in analitik okuma düzeyine karşılık gelir. Dikkat çekici olan şudur: Adler bile analitik okumadan önce metne hızlıca göz atmayı önerir. Yani hızlı ve detaylı okuma birbirinin alternatifi değil, aynı sürecin farklı aşamalarıdır.

Okumanın Beş Vitesi

Okuma hızı araştırmalarıyla tanınan Ronald Carver, iyi okurların okuma amacına göre adeta vites değiştirdiğini ileri sürer. Carver’a göre beş temel okuma süreci vardır ve her biri farklı bir hızda, farklı bir amaçla yapılır (Carver, 1997).

* Değerler Carver’ın İngilizce okuyan üniversite öğrencileri için verdiği tipik hızlardır. Türkçede kelimeler ekler nedeniyle daha uzun olduğundan sayılar doğrudan karşılaştırılamaz; önemli olan vitesler arasındaki orandır.

Bu tablodaki en önemli mesaj şudur: Öğrenme vitesi, normal okuma vitesinden daha yavaştır. Bir metni öğrenmek istiyorsanız onu romanı okur gibi okuyamazsınız. Daha yavaş okumanız, durmanız ve düşünmeniz gerekir. Bu bir zayıflık değil, öğrenmenin doğasıdır.

Neden Her Okuma Hızlı Olmamalı?

Okuma araştırmalarını kapsamlı biçimde inceleyen Rayner ve arkadaşları (2016), okuma hızı ile anlama arasında bir denge bulunduğunu vurgular: Okuma hızlandıkça belirli bir noktadan sonra anlama düşer. Okuma hızını sınırlayan şey yalnızca gözlerin ne kadar hızlı hareket ettiği değil, büyük ölçüde zihnin kelimeleri tanıma ve cümleleri anlamlandırma hızıdır. Göz egzersizleri ne kadar yapılırsa yapılsın, zihnin anlam kurma süresi kısaltılamaz.

Carver’ın, dakikada binlerce kelime okuduğunu söyleyen hızlı okuyucuları sınadığı çalışması da bu konuda öğreticidir. Katılımcıların anlama düzeyi, dakikada yaklaşık 600 kelimenin üzerinde belirgin biçimde düşüyordu. Daha da ilginci, aynı kişiler anlama testi yapılmayacağını bildiklerinde çok hızlı okurken, okuduklarından sınanacaklarını bildiklerinde kendiliğinden yavaşlıyordu (Carver, 1985). Kısacası en iddialı hızlı okuyucular bile anlamak zorunda kaldıklarında vites düşürür. Dakikada binlerce kelimelik “okumalar”, öğrenme açısından çoğu zaman göz gezdirmeden ibarettir.

Sınıfta da sık gördüğüm bir tablo var: Paragraf sorularında hızlanmayı başaran bazı öğrenciler aynı hızla fen veya tarih konusu çalışmaya kalktığında konu akılda kalmıyor. Çünkü sınavdaki paragraf okuması ile konu öğrenmek için yapılan okuma farklı viteslerdir. Birincisinde amaç soruyu cevaplamak için anlamaksa, ikincisinde amaç bilgiyi haftalar sonra da hatırlayabilmektir.

Hızlı Okuma Eğitiminde Yalnızca Hıza Odaklanmak Neden Yanlış?

Hızlı okuma alanında çalışan biri olarak bu konuda açık konuşmayı bir sorumluluk olarak görüyorum. Sektörde “okuma hızını 3 katına, 5 katına çıkarın”, “dakikada 1000 kelime okuyun” gibi vaatlerle sık karşılaşıyoruz. Bu vaatlerin çoğu, okumayı yalnızca bir göz hareketi meselesi olarak görüyor ve anlamayı ölçmüyor. Bana göre yalnızca hıza odaklanan bir eğitim dört açıdan yanlıştır:

1. Anlamayı ölçmeyen hız gerçek bir kazanım değildir. Bir öğrencinin dakikada 400 kelime okuyup metnin yarısını anlaması, dakikada 250 kelime okuyup tamamını anlamasından daha iyi değildir. Bu yüzden biz hızı her zaman anlama oranıyla birlikte, “etkin okuma hızı” olarak ölçüyoruz.
2. Tek vitesli okur yaratır. Her metni aynı hızda okumaya alışan öğrenci, ders kitabını da roman gibi okur. Oysa iyi okurluğun özü, metne göre vites değiştirebilmektir.
3. Bilimsel olarak desteklenmeyen tekniklere dayanabilir. İç sesi tamamen bastırmak ya da sayfayı tek bakışta “fotoğraflamak” gibi iddialar araştırmalarla desteklenmiyor. Rayner ve arkadaşları (2016), iç konuşmanın özellikle zor metinleri anlamaya yardımcı olduğunu ve tamamen bastırılmasının anlamayı zayıflatabileceğini belirtir.
4. Öğrenmenin asıl işini ihmal eder. Öğrenme; düşünmek, ilişki kurmak, hatırlamak ve tekrar etmek demektir. Bunların hiçbiri hızlanarak yapılmaz.

Bu, hızlı okuma eğitiminin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Doğru kurgulanmış bir eğitim; gereksiz geri dönüşleri azaltarak, kelime gruplarıyla okumayı ve göz gezdirme–tarama becerisini geliştirerek okuru hız gerektiren yerlerde daha verimli hâle getirir. Aynı eğitim, okura ne zaman yavaşlaması gerektiğini de öğretmelidir. Bu konudaki görüşlerimi online hızlı okuma kursu işe yarar mı? yazımızda da ayrıntılı olarak paylaştık.

Öğrenmek İçin Nasıl Okumalıyız? 7 Adım

Aşağıdaki adımlar, öğrencilerimle yıllardır kullandığım ve öğrenme bilimi araştırmalarının desteklediği bir detaylı okuma sürecidir. Kökleri, Francis Robinson’ın 1946’da önerdiği ve hâlâ yaygın olarak kullanılan SQ3R (göz at, soru sor, oku, anlat, tekrar et) yöntemine dayanır.

1. Amacını belirle

Okumaya başlamadan önce kendine sor: “Bu metinden ne öğrenmem gerekiyor?” Sınavda çıkacak bir konu mu, bir ödevin kaynağı mı, yoksa genel kültür mü? Amaç, hangi viteste okuyacağını belirler.

2. Önce göz gezdir

Başlıklara, ara başlıklara, kalın yazılmış kavramlara, tablo ve şekillere, giriş ve sonuç paragraflarına 2–3 dakika göz gezdir. Bu, zihninde konunun bir haritasını oluşturur. Hızlı okuma becerisinin en verimli kullanıldığı yer burasıdır.

3. Başlıkları soruya çevir

“Fotosentez” başlığını “Fotosentez nedir, nasıl gerçekleşir, neden önemlidir?” sorularına dönüştür. Soru, okumayı pasif bir eylemden aktif bir cevap arayışına dönüştürür.

4. Bölüm bölüm oku ve dur

Metni bir seferde baştan sona okumak yerine her bölümün sonunda dur ve kendine o bölümü iki üç cümleyle anlat. Bu “kendine açıklama” stratejisi, öğrenme tekniklerini karşılaştıran kapsamlı derlemede orta düzeyde etkili bulunan yöntemler arasındadır (Dunlosky ve ark., 2013).

5. “Neden?” diye sor

Metindeki bir bilginin neden doğru olduğunu, başka hangi bilgiyle ilişkili olduğunu sorgula: “Çöllerde gece neden soğuk olur?” Bu tür sorgulama da aynı derlemede orta düzeyde etkili bulunmuştur. Okuduğunu sorgulayan okur, metni yalnızca kaydetmez, anlamlandırır. Bu becerinin bir üst basamağı için eleştirel okuma rehberimize göz atabilirsin.

6. Not al ya da haritala

Bölümler bittiğinde kitabı kapatıp önemli kavramları ve aralarındaki ilişkileri kendi kelimelerinle not al. Kavram haritası ve zihin haritası bu aşama için çok güçlü araçlardır; ayrıntıları zihin haritası ve kavram haritası ile etkili öğrenme yazımda anlattım.

7. Kitabı kapat, hatırla ve aralıklarla tekrar et

Öğrenmeyi en çok güçlendiren adım budur. Kitaba bakmadan konuyu anlatmaya, soruları cevaplamaya ya da haritayı yeniden çizmeye çalış. Eksiklerini kitaptan tamamla. Bu tekrarı bir gün, bir hafta ve bir ay sonra yeniden yap. Dunlosky ve arkadaşlarının derlemesinde kendini sınama ve aralıklı tekrar, en yüksek etkiye sahip iki yöntem olarak öne çıkar.

Altını Çizmek ve Tekrar Okumak Yeterli mi?

Öğrencilerin en çok kullandığı iki yöntem, metnin altını çizmek ve aynı metni tekrar tekrar okumaktır. Ne yazık ki araştırmalar bu iki yöntemin, tek başına kullanıldığında öğrenmeye sınırlı katkı yaptığını gösteriyor.

Bu, altını çizmeyi tamamen bırakın demek değildir. Altını çizmek, metindeki önemli yerleri işaretleyip sonra onlar hakkında soru sormak ya da onları kitaba bakmadan hatırlamaya çalışmak için kullanıldığında anlam kazanır. Sorun, işaretlemenin öğrenmenin kendisi sanılmasıdır. Sayfanın yarısını sarıya boyamak bize çalışmış olma hissi verir, ama o bilgiyi zihnimize taşımaz.

Hangi Metin Nasıl Okunur?

Sınav öğrencileri için bu tablonun pratik karşılığı şudur: Paragraf sorusunu çözerken hızlı ve odaklı, konu çalışırken yavaş ve derin oku. Paragraf sorularında okuma stratejisi için paragraf sorularında önce soru kökü mü okunmalı?, uzun ve akademik metinler için akademik makaleler ve uzun metinler nasıl verimli okunur? yazılarımıza bakabilirsin.

Ekranda mı, Kâğıtta mı?

Öğrenmek için okuduğumuz metinlerin giderek daha büyük bir kısmı artık ekranda. Delgado ve arkadaşlarının (2018) 54 çalışmayı birleştiren meta-analizi, özellikle bilgilendirici metinlerde ve zaman baskısı altında kâğıttan okumanın anlama açısından ekrandan okumaya göre küçük ama tutarlı bir üstünlüğü olduğunu gösterdi. Araştırmacılar bunun bir nedeninin, ekranda okurken farkında olmadan daha yüzeysel, “göz gezdirir gibi” okumamız olduğunu düşünüyor. Detaylı okuma yapacağınız metinleri mümkünse kâğıttan okuyun; ekrandan okumanız gerekiyorsa bildirimleri kapatın ve okurken bilinçli olarak yavaşlayın.

Bilişsel Akademi’de Anlayarak Okuma Eğitimleri

Detaylı Okuma Hakkında Sık Sorulan Sorular

Detaylı okuma ile hızlı okuma birbirine zıt mı?

Hayır. İkisi aynı sürecin farklı aşamalarıdır. Bir metne önce hızlıca göz gezdirip genel yapısını görmek, ardından öğrenilmesi gereken bölümleri detaylı okumak en verimli yoldur. İyi okur, metne ve amacına göre hızını değiştirebilen okurdur.

Öğrenmek için okurken hangi hızda okumalıyım?

Öğrenme amaçlı okuma, normal anlama amaçlı okumadan daha yavaştır. Carver’ın çalışmalarında öğrenme amaçlı okuma hızı normal okuma hızının yaklaşık üçte ikisi düzeyindedir. Sayıdan çok, her bölümün sonunda durup okuduğunu kendine anlatabilmeniz önemlidir.

Ders çalışırken metni kaç kez okumalıyım?

Aynı metni defalarca okumak yerine bir kez dikkatle okuyup ardından kitabı kapatarak hatırlamaya çalışmak ve bunu aralıklarla tekrarlamak çok daha etkilidir. Tekrar okuma, tek başına öğrenmeye sınırlı katkı yapar.

Hızlı okuma kursu ders başarısını artırır mı?

Anlamayı ölçen ve okuyarak öğrenme tekniklerini de öğreten bir program, özellikle uzun metinlerle çalışmayı ve paragraf sorularında zaman yönetimini destekleyebilir. Yalnızca hıza odaklanan bir eğitimin ise ders başarısına katkısı sınırlı kalır.

Altını çizmek işe yaramaz mı?

Tek başına kullanıldığında katkısı düşüktür. Altı çizilen yerleri daha sonra soru sormak ya da kitaba bakmadan hatırlamaya çalışmak için kullanırsanız daha işe yarar hâle gelir.

Detaylı okuma becerisi nasıl geliştirilir?

Okumaya amaç belirleyerek başlamak, önce göz gezdirmek, bölüm bölüm okuyup durmak, “neden?” diye sormak, not almak ve kitabı kapatıp hatırlamak bu beceriyi geliştirir. Düzenli kitap okumak ve farklı türde metinlerle karşılaşmak da kelime bilgisini ve arka plan bilgisini artırarak detaylı okumayı kolaylaştırır.

Sonuç: Hızlı Okumayı Bilmek, Ne Zaman Yavaşlayacağını Bilmektir

Yıllar içinde öğrencilerime en çok tekrar ettiğim cümle şu oldu: Okuma hızı bir araçtır, amaç değildir. Gazeteyi hızla taramak, romanı keyifle okumak, ders kitabını ise durarak, sorgulayarak ve hatırlayarak okumak gerekir. Hızlı okuma eğitimi, okura bu vitesleri kullanmayı öğrettiğinde gerçekten değerlidir. Yalnızca “daha hızlı” okumayı hedefleyen bir eğitim ise öğrenciyi çoğu zaman daha yüzeysel bir okura dönüştürür. Detaylı okumayı öğrenmek, aslında öğrenmeyi öğrenmektir.

Kaynakça

• Adler, M. J., & Van Doren, C. (1972). How to read a book (Rev. ed.). New York: Simon & Schuster.
• Carver, R. P. (1985). How good are some of the world’s best readers? Reading Research Quarterly, 20(4), 389–419.
• Carver, R. P. (1997). Reading for one second, one minute, or one year from the perspective of rauding theory. Scientific Studies of Reading, 1(1), 3–43.
• Delgado, P., Vargas, C., Ackerman, R., & Salmerón, L. (2018). Don’t throw away your printed books: A meta-analysis on the effects of reading media on reading comprehension. Educational Research Review, 25, 23–38.
• Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students’ learning with effective learning techniques. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58.
• Rayner, K., Schotter, E. R., Masson, M. E. J., Potter, M. C., & Treiman, R. (2016). So much to read, so little time: How do we read, and can speed reading help? Psychological Science in the Public Interest, 17(1), 4–34.
• Robinson, F. P. (1946). Effective study. New York: Harper & Brothers.