Aktif Hatırlama ile Ders Çalışmak: 6 Yöntem ve Derslere Göre Örnek Çalışmalar

Deniz, fen kitabındaki DNA konusunu üç kez okudu. Önemli cümlelerin altını sarı kalemle çizdi, sayfayı kapatırken içi rahattı: “Bu konu tamam.” Ertesi günkü denemede nükleotidin yapısını soran soruda dört şıkkın dördü de tanıdık geldi. Ama hangisinin doğru olduğunu bir türlü çıkaramadı.
Deniz tembel değil; yanlış yöntemle çalıştı. Sayfayı tekrar tekrar görmek bilgiyi tanıdık hâle getirir, ama sınav sizden onu hatırlamanızı ister. Bu ikisi arasındaki farkı kapatan yöntemin adı aktif hatırlama. Bu yazıda yöntemi altı farklı şekilde, ilkokuldan YKS'ye kadar her dersten örnek çalışmalarla göreceksiniz. Üstelik okurken bir kez de kendiniz deneyeceksiniz.
Not almayın, altını çizmeyin. Yazının sonunda bu metinle ilgili 5 soru sizi bekliyor.
Bir bal arısı kovandan iki kilometre uzakta çiçeklerle dolu bir tarla bulduğunda, bu haberi arkadaşlarına dansla verir. Kovanın içi karanlıktır. Arı dikey peteğin üzerinde düz bir çizgi boyunca gövdesini sallayarak yürür, sonra bir sağdan bir soldan dönerek başa gelir ve aynı hareketi tekrarlar. Bu düz koşunun yönü, yiyeceğin Güneş'e göre yönünü gösterir: arı dümdüz yukarı yürüyorsa tarla Güneş'in olduğu taraftadır. Düz koşu ne kadar uzun sürerse yiyecek o kadar uzaktadır. Çiçekler kovana çok yakınsa arı bunun yerine küçük daireler çizer; buna dairesel dans denir. Karanlıkta dansı göremeyen arılar dansçıya dokunarak ve titreşimini hissederek onu takip eder; üzerindeki çiçek kokusundan da tarlanın türünü öğrenir. Bu dili çözen Avusturyalı bilim insanı Karl von Frisch, 1973'te Nobel Ödülü aldı.
Okudunuz mu? Güzel. Metni şimdilik unutun ve okumaya devam edin.
Aktif Hatırlama Nedir? Tanımak ile Hatırlamak Arasındaki Fark
Aktif hatırlama, öğrendiğiniz bir bilgiyi kitaba ya da deftere bakmadan, kendi zihninizden geri çağırmaya çalışmaktır. Kısacası: kitabı kapatıp “ne öğrendim?” diye sormak. İngilizce kaynaklarda active recall ya da retrieval practice diye geçer.
Farkı günlük hayattan bir örnekle düşünün. Okul koridorunda bir yüz görürsünüz ve onu hemen tanırsınız. Ama adı nedir? İşte orada takılırsınız. Yüzü tanımak kolaydır, çünkü bilgi gözünüzün önündedir. Adı hatırlamak zordur, çünkü onu sıfırdan çağırmanız gerekir. (İsimler konusunda bu yaşadıysanız isim hafıza teknikleri yazımız tam size göre.)
| Tanımak | Hatırlamak |
| Kitap açık, bilgi önünüzde. | Kitap kapalı, bilgi sizden gelmeli. |
| “Evet, bunu biliyorum” hissi verir. | Neyi bilmediğinizi açıkça gösterir. |
| Tekrar okumak, altını çizmek, özeti yeniden okumak. | Boş kâğıda yazmak, soru kartı, sesli anlatmak. |
| Kolay ve rahat geçer. | Biraz zorlar; öğrenmeyi asıl bu zorlanma sağlar. |
Çoktan seçmeli sınavlar bile sizi hatırlamaya zorlar: Deniz'in yaşadığı gibi, şıkların hepsi tanıdık gelebilir. Doğru şıkkı ancak bilgiyi zihninizde önceden kurduysanız seçebilirsiniz.
Aktif Hatırlama Neden İşe Yarar? Üç Araştırma, Üç Sonuç
1. Dört kez okumak mı, bir kez okuyup hatırlamak mı?
2006'da Henry Roediger ve Jeffrey Karpicke, öğrencilere kısa bilgi metinleri çalıştırdı. Bir grup metni dört kez okudu. Diğer grup bir kez okudu, sonra üç kez kitabı kapatıp hatırladığı her şeyi yazdı. Bir hafta sonra yapılan sınavın sonucu şöyleydi:
| %40 |
| %61 |
Bir hafta sonra metinden hatırlanan bilginin oranı. Kaynak: Roediger ve Karpicke, 2006.
İşin ilginç yanı: Çalışmadan beş dakika sonra yapılan testte tekrar okuyan grup biraz daha iyiydi. Okumak bilgiyi kısa süre taze tutuyor, ama bir hafta dayanmıyor. Üstelik okuyan öğrenciler daha çok hatırlayacaklarını düşünüyordu. Tanıdıklık hissi, bilme hissiyle karışıyor.
2. Kavram haritası çizmek mi, hatırlamak mı?
2011'de Karpicke ve Janell Blunt, kavram haritası çizerek çalışmayı hatırlama pratiğiyle karşılaştırdı. Hatırlama pratiği yapan öğrenciler bir hafta sonra daha başarılıydı; üstelik yalnızca ezber sorularında değil, çıkarım yapmayı gerektiren sorularda da. Son sınavda kavram haritası çizmeleri istendiğinde bile önde onlar vardı. Öğrencilerin çoğu ise başta kavram haritasının daha iyi sonuç vereceğini tahmin etmişti.
3. On yöntemden yalnızca ikisi “yüksek” not aldı
2013'te John Dunlosky ve ekibi, öğrencilerin en çok kullandığı on çalışma yöntemini yüzlerce araştırma üzerinden değerlendirdi. Sonuç:
| YÜKSEK | Kendini test etmek (aktif hatırlama) ve çalışmayı zamana yaymak (aralıklı tekrar) |
| ORTA | “Neden?” diye sorgulamak, kendine açıklamak, farklı soru türlerini karışık çalışmak |
| DÜŞÜK | Tekrar okumak, altını çizmek, özet çıkarmak, anahtar kelime ve imgeleme |
Yani Deniz'in yaptığı iki şey, tekrar okumak ve altını çizmek, listenin en altında. Diğer yöntemlerin ayrıntısını bilimin onayladığı 7 ders çalışma yöntemi yazımızda bulabilirsiniz.
Aktif Hatırlama ile Ders Çalışmanın 6 Yolu
Altı yöntemin hepsi aynı üç adıma dayanır. Hangisini seçerseniz seçin, bu döngüyü bozmayın:
| 1. ADIMKapatKitabı, defteri, ekranı kapatın. | 2. ADIMHatırlaYazın, söyleyin ya da cevaplayın. | 3. ADIMKontrol etKaynağı açıp eksik ve yanlışı işaretleyin. |
1. Boş Kâğıt Yöntemi
Bir konuyu çalıştıktan sonra kitabı kapatın, boş bir kâğıt alın ve o konuda aklınızda kalan her şeyi yazın. Sıra, düzen, güzel cümle önemli değil. Bitince kitabı açın ve unuttuklarınızı başka renk kalemle ekleyin. Kâğıttaki o ikinci renk, bir sonraki çalışmanızın listesidir.
|
KÂĞIDA YAZDIKLARI
Hücre zarı: madde giriş çıkışı
Çekirdek: yönetim merkezi, DNA burada
Mitokondri: enerji üretir
Sitoplazma: organeller içinde
Bitki hücresinde hücre duvarı var
|
KİTAPLA KARŞILAŞTIRINCA
+ Ribozom: protein üretir
+ Kloroplast: bitkide fotosentez
+ Koful: bitkide büyük ve az sayıda
+ Hayvan hücresinde sentrozom
+ Hücre zarı seçici geçirgendir
|
Ortaokul fen bilimlerinde hücre konusu için yazılmış örnek bir kâğıt. Kırmızı satırlar ertesi günün çalışma listesi.
| ✗ BÖYLE YAPMAYINKonuyu hiç anlamadan, ilk okumanın hemen ardından boş kâğıda geçmek. Kâğıt boş kalır, moral bozulur. | ✓ BÖYLE YAPINÖnce konuyu anlayın; sonra kapatın. İlk denemede yarısını hatırlamanız bile iyi bir başlangıçtır. |
2. Soru Kartı
Küçük kartların ön yüzüne soru, arka yüzüne cevap yazın. Kartları karıştırıp sırayla çekin, cevabı söyleyin ya da yazın, sonra çevirin. Bildiklerinizi bir kenara, bilemediklerinizi destenin başına koyun. İşin sırrı kartın kendisinde değil, sorunun nasıl yazıldığındadır:
| ✗ BÖYLE YAPMAYINÖn yüz: Tanzimat Fermanı Arka yüz: 1839, Abdülmecid, Mustafa Reşit Paşa… Kart bir başlık; neyi hatırlamanız gerektiğini söylemiyor. |
✓ BÖYLE YAPINÖn yüz: Tanzimat Fermanı kimin döneminde, kim tarafından ve nerede okundu? Arka yüz: Abdülmecid döneminde, Mustafa Reşit Paşa tarafından, 1839'da Gülhane Parkı'nda. Soru net, cevap kontrol edilebilir. |
Kartlar için uygulama kullanmak zorunda değilsiniz; kâğıt kart da aynı işi görür. Uygulamaların tek avantajı, hangi kartın ne zaman tekrar sorulacağını sizin yerinize hesaplamalarıdır.
3. Defter Kenarına Soru Yazma
Defter sayfanızın soluna dar bir sütun açın. Sağa notunuzu yazın, sola o nottan çıkan soruları. Tekrar zamanı geldiğinde sağ tarafı elinizle ya da bir kâğıtla kapatın ve yalnızca soldaki soruları cevaplayın. Böylece her defter sayfası kendi sınavına dönüşür.
| SORULAR
Fotosentezin ham maddeleri neler?
Ürünleri neler?
Neden gece gerçekleşmez?
Hücrenin hangi bölümünde olur?
|
NOTLAR
Bitkiler ışık enerjisiyle karbondioksit ve sudan besin (glikoz) üretir.
Bu sırada oksijen açığa çıkar.
Işık olmadan gerçekleşmez.
Klorofil içeren kloroplastlarda olur.
|
4. Konuya Başlamadan Ön Test
Yeni bir konuya başlamadan önce kitaptaki başlıklara bakın ve kendinize üç soru sorun. Cevapları bilmiyorsanız tahmin edin, yazın. Sonra konuyu okuyun. Araştırmalar, konudan önce sorulan soruların, cevaplar yanlış çıksa bile sonraki öğrenmeyi güçlendirdiğini gösteriyor. Çünkü zihniniz artık neyi aradığını biliyor.
İlk tahmin yanlıştı, ama bu kötü bir şey değil. “Yakınlık” fikrini kafasında taşıyan öğrenci, konuyu okurken doğru cevaba çarptığında onu çok daha iyi fark eder.
5. Sesli Anlatma
Not almadan, bir konuyu boş bir sandalyeye, küçük kardeşinize ya da telefonunuzun ses kaydına iki dakika boyunca anlatın. Takıldığınız, “şey…” dediğiniz, “yani işte” diye geçiştirdiğiniz her yer, bilginizin boşluğudur. Kaydı dinleyip bu yerleri not edin. Bu yöntemin daha ayrıntılı hâli Feynman tekniğidir; onu da bilişsel öğrenme teknikleri yazımızda anlattık.
| ✗ BÖYLE YAPMAYINKonuyu kitaptan okuyarak anlatmak. Bu anlatmak değil, sesli okumaktır. | ✓ BÖYLE YAPINKitap kapalıyken anlatın; bitince kitabı açın ve atladığınız bölümleri işaretleyin. |
6. Güven Puanı: “Emin misin?”
Kendinizi test ederken her cevabın yanına iki harften birini yazın: E (eminim) ya da T (tahmin). Kontrol ettikten sonra cevaplar dört gruba ayrılır. En değerli grup, emin olduğunuz hâlde yanlış çıkanlardır:
| Emin + doğruSağlam bilgi. Bir hafta sonra bir kez daha sorun, yeter. | Tahmin + doğruŞanslıydınız. Bu kartı birkaç gün içinde yeniden sorun. |
| Emin + yanlışEn değerli hata. Yuvarlak içine alın; doğrusunu yazın ve bir hafta sonra yeniden sorun. | Tahmin + yanlışNormal bir eksik. Konuya dönün, kısa bir tekrar yapın. |
Araştırmalar, büyük bir güvenle yapılan yanlışların, doğru cevap gösterildiğinde daha kolay düzeltildiğini gösteriyor. Ama bu yanlışlar, doğru cevap unutulursa geri dönmeye de yatkın. O yüzden “emin + yanlış” kartlarını bir hafta sonra mutlaka yeniden sorun.
Derslere Göre Aktif Hatırlama Örnekleri
Aynı yöntem her derste biraz farklı görünür. Aşağıdaki örnekleri kendi konunuza uyarlayabilirsiniz.
Matematik: Çözülmüş örneği kapatıp kendiniz çözün
Matematikte formülü ezberlemek yetmez; hangi soruda hangi adımı atacağınızı hatırlamanız gerekir. Kitaptaki çözümlü örneği okuyun, sonra çözümü kapatıp soruyu baştan kendiniz çözün.
İkiz soru, yani aynı mantıkla kurulmuş ama sayıları farklı bir soru, ezberlenmiş adımları değil anlaşılmış yöntemi test eder. Bire bir destek isteyenler için matematik özel ders sayfamıza bakabilirsiniz.
Fen Bilimleri: Şemayı boş çizin
Fen konularında şemalar çok işe yarar. Kitaptaki hücre, besin zinciri ya da devre şemasına bir kez bakın, sonra kapatın ve boş kâğıda kendiniz çizip etiketleyin. Unuttuğunuz etiketler eksik bilgilerinizi gösterir. LGS'ye hazırlananlar bu yöntemi LGS Fen tam net stratejisi ile birlikte kullanabilir.
Sosyal Bilgiler ve Tarih: Kronolojiyi sıraya dizin
Olayları kartlara yazın, kartları karıştırın ve tarihlere bakmadan doğru sıraya dizin. Sonra her olayın bir öncekiyle bağlantısını tek cümleyle söyleyin. Tarih böylece bir yıl listesi olmaktan çıkar, birbirine bağlı bir hikâyeye dönüşür.
Türkçe ve Paragraf: Ana fikri tek cümleyle yazın
Bir şehrin ağaçları yalnızca gölge vermez. Yaz aylarında betonun biriktirdiği sıcaklığı azaltır, yağmur suyunun bir kısmını toprağa geri kazandırır, kuşlara ve böceklere yaşam alanı açar. Bu yüzden ağaç dikmeyi bir süsleme işi gibi görmek yanlıştır; ağaç, şehrin altyapısının bir parçasıdır.
Paragraf sorularında bu alıştırma, okurken ana fikri aramayı alışkanlık hâline getirir. Okuma hızı ve anlama birlikte gelişsin istiyorsanız Anlayarak Hızlı Okuma Kursu programımıza göz atın.
İngilizce: Kelimeyi cümle içinde hatırlayın
| ✗ BÖYLE YAPMAYINpostpone = ertelemek Kart yalnızca İngilizceden Türkçeye çalışıyor. Konuşurken ya da yazarken kelime aklınıza gelmez. |
✓ BÖYLE YAPINÖn yüz: “Yağmur yüzünden maçı ertelediler.” cümlesini İngilizce söyle. Arka yüz: They postponed the match because of the rain. |
Kelimeyi Türkçeden İngilizceye ve bir cümlenin içinde çağırmak, onu yalnızca tanımaktan çok daha zordur; bu yüzden daha kalıcıdır. Ortaokul öğrencileri için Ortaokul İngilizce Kursu sayfamıza bakabilirsiniz.
İlkokul: Oyunla hatırlama
Küçük yaşta aktif hatırlama bir oyun gibi olmalı. Çarpım tablosunda kartın bir yüzüne 7 × 8, diğer yüzüne 56 yazın. Kartı ters çevirip “56 hangi iki sayının çarpımı?” diye sormak, ezberi anlamaya çevirir. Daha fazlası için 3. sınıfta çarpım tablosu yazımıza bakabilirsiniz. Bir başka oyun da “öğretmencilik”: Çocuk o gün öğrendiğini anne ya da babasına öğretir, ebeveyn de bilerek “saf” sorular sorar.
İyi Soru, Kötü Soru: Soru Kartı Yazmanın 5 Kuralı
| Kural | Kötü | İyi |
| 1. Bir kart, bir soru | “Hücrenin organelleri ve görevleri?” | “Ribozomun görevi nedir?” |
| 2. Cevabı kontrol edilebilir olsun | “Tanzimat önemli midir?” | “Tanzimat Fermanı hangi yıl ilan edildi?” |
| 3. Arada “neden” ve “nasıl” sorun | “Mevsimler nelerdir?” | “Ekvatorda neden belirgin mevsim yoktur?” |
| 4. Kendi kelimelerinizle yazın | Kitaptaki tanımı aynen kopyalamak. | Tanımı kendi cümlenizle yazıp kitapla karşılaştırmak. |
| 5. İki yönlü çalışın | Yalnızca “7 × 8 = ?” | “7 × 8 = ?” ve “56 = ? × ?” |
Aktif Hatırlama ile Bir Haftalık Çalışma Planı
Aktif hatırlama tek başına güçlüdür, ama zamana yayıldığında çok daha güçlü olur. Bir konuyu öğrendiğiniz gün hatırlamak yetmez; aynı konuyu birkaç gün arayla yeniden çağırmalısınız. Basit bir ritim:
| 0. günKonuyu öğren, sonunda 5 dk boş kâğıt | 1. gün10 dk soru kartı | 3. günBoş kâğıt + eksikleri tamamla | 7. günKarışık kartlar + “emin + yanlış”lar |
Bu planın amacı daha çok çalışmak değil, aynı süreyi daha verimli kullanmaktır. Ders çalışma ortamını da düzenlemek isterseniz ders çalışırken müzik dinlemek üzerine yazımız işinize yarayabilir.
Sınıf Düzeyine Göre Aktif Hatırlama
Aktif Hatırlamada Sık Yapılan 5 Hata
| 1 | Konuyu anlamadan kitabı kapatmakAktif hatırlama öğrenmeyi pekiştirir, öğrenmenin yerini tutmaz. Önce anlayın, sonra hatırlayın. |
| 2 | Takılır takılmaz cevaba bakmakHatırlamaya çalışırken yaşadığınız zorlanma, öğrenmenin ta kendisidir. Biraz düşünün, bir ipucu yazın, sonra kontrol edin. |
| 3 | Yalnızca bilinen kartları çevirmekBildiğiniz kartları çevirmek iyi hissettirir ama size bir şey kazandırmaz. Bilemediklerinizi destenin başına koyun. |
| 4 | Kontrol adımını atlamakYanlış hatırladığınız bir bilgiyi düzeltmezseniz onu pekiştirirsiniz. Her hatırlamanın sonunda kaynağa bakın. |
| 5 | Bir kez yapıp bırakmakTek seferlik hatırlama, bir hafta sonra yerini unutmaya bırakabilir. 1., 3. ve 7. günde yeniden çağırın. |
Mini Deneyin Sonu: Kitabı Kapatın
Yazının başındaki arı metnini hatırlıyor musunuz? Şimdi yukarı kaydırmadan şu beş soruyu cevaplayın. Cevabınızı bir kâğıda yazın ve yanına E (eminim) ya da T (tahmin) koyun.
| 1. Yiyecek kovana çok yakınsa arı hangi dansı yapar? | E / T |
| 2. Dansın düz bölümü ne kadar uzun sürerse bu ne anlama gelir? | E / T |
| 3. Arı peteğin üzerinde dümdüz yukarı yürüyorsa tarla hangi yöndedir? | E / T |
| 4. Karanlık kovanda diğer arılar dansı nasıl takip eder? | E / T |
| 5. Arıların dans dilini çözen bilim insanı kimdir? | E / T |
Cevap anahtarı, sıkça sorulan soruların hemen altında. Cevaplarınızı yazmadan oraya inmeyin.
Aktif Hatırlama Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Aktif hatırlama ile aralıklı tekrar aynı şey mi?
Hayır, ama birlikte en iyi sonucu verirler. Aktif hatırlama nasıl tekrar edeceğinizi (kitabı kapatıp hatırlayarak), aralıklı tekrar ne zaman tekrar edeceğinizi (birkaç gün arayla) anlatır.
Günde ne kadar aktif hatırlama yapmalıyım?
Ayrı bir zaman ayırmanız gerekmez. Her çalışma oturumunun başına 10 dakikalık bir hatırlama, sonuna 5 dakikalık bir soru kartı eklemek iyi bir başlangıçtır.
Test çözmek de aktif hatırlama sayılır mı?
Evet. Çoktan seçmeli sorularda şıklara bakmadan önce cevabı aklınızda kurmaya çalışırsanız etkisi artar. Şıklar tanıdık gelirse tanıma tuzağına düşebilirsiniz.
İlk denemede neredeyse hiçbir şey hatırlayamıyorum, normal mi?
Normal. Hatırlayamadığınız her bilgi, neyi çalışmanız gerektiğini gösteren bir işarettir. Konuyu gerçekten anladıysanız, ikinci ve üçüncü denemede hatırladıklarınız hızla artar.
Matematik gibi sayısal derslerde de işe yarar mı?
Evet. Çözümlü örnekleri kapatıp kendiniz çözmek, formülün hangi durumda kullanıldığını kartla sormak ve ikiz sorular çözmek sayısal derslerdeki aktif hatırlamadır.
İlkokul öğrencisi aktif hatırlama yapabilir mi?
Yapabilir; yeter ki oyun ve sohbet şeklinde olsun. Kart oyunları, çocuğun ebeveynine konu anlattığı “öğretmencilik” ve günün sonunda “Bugün ne öğrendin?” sohbeti bu yaş için uygundur.
Mini Deneyin Cevap Anahtarı ve Puanınız
Beş soruya cevabınızı yazdıysanız, şimdi kontrol zamanı. Önce cevabı yazın, sonra karşılaştırın; tersini yapmayın.
| 4–5 doğru | Çok iyi. Metni tek okumada, not almadan bu kadar hatırlamak güçlü bir başlangıç. |
| 2–3 doğru | Tamamen normal. Tek okumanın ardından bilginin bir kısmı hemen silinir; aktif hatırlama tam da bunu önlemek için var. |
| 0–1 doğru | Endişelenmeyin. Bu yazının anlattığı farkı kendi deneyiminizle görmüş oldunuz: Okumak, hatırlamak demek değil. |
Son bir öneri: Yarın bu sayfaya bakmadan aynı beş soruyu kendinize yeniden sorun. Bugün bilemediğiniz bir cevabı yarın hatırlarsanız, aktif hatırlamanın nasıl çalıştığını kendi zihninizde görmüş olursunuz.
Aktif Hatırlamayı Bir Alışkanlığa Dönüştürün
Dikkat ve Hafıza Atölyesi 6 hafta süren, online canlı bir programdır. Dikkat ve odaklanma rutinleriyle başlar, hafıza teknikleriyle devam eder ve son haftasında aralıklı tekrar ile kendini sınamayı çalışır. İlkokul, ortaokul ve lise için ayrı gruplar vardır.
| Programı İncele | Ücretsiz Tanışma Dersi |
Yaş grubuna göre programlar: İlkokul, Ortaokul ve LGS, Lise ve YKS.


