Eleştirel Okuma Nedir, Nasıl Yapılır? Hızlı Okuma ve Anlamanın Eksik Parçası
Bir metni okudun ve anladın. Peki yazarın sana söylediği her şeye inanmalı mısın? Eleştirel okuma tam olarak bu soruyla başlar. Bu yazı bir uygulama yazısı. Burada uzun açıklamalar yok, çözerek öğreneceğin 6 alıştırma ve 1 sınav sorusu var. Her alıştırmanın altında "Cevabı göster" kutusu bulunuyor. Önce kendin dene, sonra kontrol et.
Eleştirel okumanın ne olduğunu ve adımlarını ayrıntılı öğrenmek istersen önce eleştirel okuma nedir, nasıl yapılır yazımıza göz atabilirsin.
Eleştirel Okuma Nedir? 4 Soruluk Kısa Hatırlatma
Eleştirel okuma, metni yalnızca anlamak değil, söylenenleri sorgulayarak değerlendirmektir. Eleştirel okuyan öğrenci her metne şu dört soruyu sorar:
Aşağıdaki alıştırmaların her biri bu dört sorudan birini çalıştırıyor.
Alıştırma 1: Olgu mu, Görüş mü?
Olgu, doğru ya da yanlış olduğu kanıtlanabilen bilgidir. Görüş ise kişiden kişiye değişen düşünce ve değerlendirmedir. LGS'de bunlar "nesnel" ve "öznel" yargı olarak sorulur. "En güzel, gereklidir, bence, sıkıcı, harika" gibi kelimeler çoğu zaman bir görüşün işaretidir.
Aşağıdaki cümlelerin her birinin yanına O (olgu) ya da G (görüş) yaz.
- Ankara, 1923'te Türkiye'nin başkenti oldu.
- Ankara, yaşamak için Türkiye'nin en güzel şehridir.
- Su, deniz seviyesinde 100 derecede kaynar.
- Yaz tatili en az üç ay olmalıdır.
- Sınıfımızda 28 öğrenci var.
- Matematik, okuldaki en zevkli derstir.
- Bu kitap 240 sayfadan oluşuyor.
- Bu kitabın sonu çok etkileyici.
Cevabı göster
Olgu: 1, 3, 5, 7. Bunların hepsi kontrol edilebilir: tarihe, deneye, sayıma ya da kitabın kendisine bakarak doğrulanabilir.
Görüş: 2, 4, 6, 8. "En güzel", "olmalıdır", "en zevkli", "çok etkileyici" ifadeleri kişiye göre değişir. Senin için en zevkli ders matematik olabilir, sıra arkadaşın için Türkçe.
Alıştırma 2: İddiayı ve Kanıtı Bul
Her ikna edici metinde bir iddia ve onu destekleyen kanıtlar bulunur. Eleştirel okur önce iddiayı bulur, sonra kanıtların gerçekten iddiayı destekleyip desteklemediğine bakar.
Okullarda ders saatleri daha geç başlamalıdır. Ergenlik döneminde uyku saatleri doğal olarak ileri kayar ve gençler gece daha geç uykuya dalar. Sabah çok erken başlayan derslerde öğrencilerin bir kısmı ilk saatlerde uykulu olur. Ayrıca sabah geç kalkmak herkesin hoşuna gider.
a) Yazarın iddiası nedir?
b) İddiayı destekleyen kanıtlar hangileridir?
c) Kanıtlardan biri diğerlerinden daha zayıf. Hangisi ve neden?
Cevabı göster
a) İddia ilk cümlede: "Okullarda ders saatleri daha geç başlamalıdır."
b) Kanıtlar: Ergenlikte uyku saatlerinin ileri kayması ve erken saatlerde öğrencilerin uykulu olması.
c) En zayıf kanıt son cümle: "Sabah geç kalkmak herkesin hoşuna gider." Bu bir bilgi değil, kişisel bir tercih. Ayrıca "herkes" kelimesi bir genellemedir; herkes için doğru olduğunu bilemeyiz. İyi bir eleştirel okur, güçlü kanıtla zayıf kanıtı ayırır.
Alıştırma 3: Gizli Varsayımı Yakala
Bazı cümleler, açıkça söylemediği bir düşünceye dayanır. Buna gizli varsayım denir. Varsayım yanlışsa, cümlenin vardığı sonuç da çöker.
Her cümlenin arkasındaki gizli varsayımı bul.
- Bu telefonu ünlü bir futbolcu kullanıyor, demek ki piyasadaki en iyi telefon bu.
- Elif sınıfta en çok kitap okuyan öğrenci, o hâlde Türkçe sınavından en yüksek notu o alır.
- Bu diziyi herkes izliyor, sen de mutlaka izlemelisin.
Cevabı göster
1. Varsayım: Ünlü birinin kullandığı ürün en kalitelidir. Oysa futbolcu, reklam anlaşması nedeniyle de o telefonu kullanıyor olabilir.
2. Varsayım: Çok kitap okumak sınav notunu tek başına belirler. Oysa sınav notunu dil bilgisi, dikkat ve sınav günkü performans da etkiler.
3. Varsayım: Çok kişinin yaptığı şey herkes için doğrudur. Bir şeyin popüler olması, senin için iyi ya da gerekli olduğunu göstermez.
Alıştırma 4: Aynı Olay, İki Farklı Başlık
Yazarlar kelime seçimiyle okurun duygularını yönlendirebilir. Duygu yükü taşıyan kelimeleri fark etmek, eleştirel okumanın en işe yarar becerilerinden biridir.
İki gazete aynı olayı şöyle duyurmuş:
A gazetesi: "Belediye, parktaki ağaçları acımasızca kesti!"
B gazetesi: "Belediye, hastalanan ağaçları güvenlik için kaldırdı."
a) Her başlıkta yazarın tutumunu gösteren kelimeler hangileri?
b) Hangi başlığın doğru olduğuna karar vermek için neyi bilmen gerekir?
Cevabı göster
a) A gazetesinde "acımasızca" kelimesi ve ünlem işareti öfke uyandırmak için seçilmiş. B gazetesinde "hastalanan" ve "güvenlik için" ifadeleri olayı haklı göstermeye çalışıyor. "Kesti" ile "kaldırdı" arasındaki fark da bilinçli bir seçim.
b) Ağaçların gerçekten hastalıklı olup olmadığını, kaç ağacın kesildiğini ve yerine yenilerinin dikilip dikilmeyeceğini bilmen gerekir. Eleştirel okur, karar vermeden önce eksik bilgiyi fark eder.
Alıştırma 5: Reklam Metnini Sorgula
Reklamlar eleştirel okuma çalışmak için en iyi malzemedir, çünkü amaçları seni ikna etmektir. Aşağıdaki reklam tamamen hayal ürünüdür.
"Bilim insanlarının %90'ı öneriyor! ZekaMax vitamin şurubuyla çocuğunuz sadece 1 haftada sınıf birincisi olsun. Binlerce mutlu aile ZekaMax'i seçti. Stoklar tükenmeden hemen sipariş verin!"
Bu reklama sorman gereken en az dört soruyu yaz.
Cevabı göster
- "Bilim insanlarının %90'ı" kim? Kaç bilim insanına soruldu, hangi alanda çalışıyorlar?
- Bir vitamin şurubu 1 haftada bir öğrenciyi sınıf birincisi yapabilir mi? Bunu gösteren bir araştırma var mı?
- "Binlerce mutlu aile" sayısı nereden geliyor? Mutlu olmayan aileler de var mı?
- "Stoklar tükenmeden" ifadesi neden kullanılmış? Acele ettirmek, düşünmeden karar vermemizi sağlamak için olabilir mi?
Bu reklamda kaynak belirtilmeyen istatistik, abartılı vaat, kalabalığa uyma ve acele ettirme gibi dört farklı ikna yöntemi bir arada kullanılıyor.
Alıştırma 6: Birlikte Görülen Her Şey Sebep midir?
Bazı metinler, iki şeyin aynı anda görülmesinden birinin diğerine yol açtığı sonucunu çıkarır. Bu, eleştirel okurun yakalaması gereken en sinsi hatalardan biridir.
"Okulumuzda kütüphaneye düzenli giden öğrencilerin not ortalaması, gitmeyenlerden daha yüksek. Demek ki kütüphaneye gitmek notları yükseltiyor."
Bu sonuca hemen inanmalı mısın? Başka hangi açıklamalar olabilir?
Cevabı göster
Hemen inanmamalısın. İki şeyin birlikte görülmesi, birinin diğerinin sebebi olduğunu kanıtlamaz. Başka açıklamalar da mümkün:
- Derslerine zaten düzenli çalışan öğrenciler kütüphaneye de daha sık gidiyor olabilir.
- Kütüphaneye gidenler okumayı seven öğrenciler olabilir ve notlarını yükselten şey okuma alışkanlığı olabilir.
Kütüphanenin notlara etkisini anlamak için daha fazla bilgiye ihtiyaç var. Bu soruyu sormak, metne karşı çıkmak değil, onu dikkatle okumaktır.
Sınav Uygulaması: LGS Tarzı Öznel–Nesnel Yargı Sorusu
Eleştirel okuma becerisi LGS ve TYT'de sık sık karşına çıkar. Aşağıdaki soruyu süre tutarak çöz. Hedefin 1 dakikanın altında kalmak.
(I) Kâğıt, yaklaşık iki bin yıl önce Çin'de üretilmeye başlandı. (II) Bu buluş, zamanla İpek Yolu üzerinden batıya ulaştı. (III) Bilginin geniş kitlelere yayılmasını sağlayan kâğıt, insanlığın en değerli icatlarından biridir. (IV) Bugün dijital araçlar yaygınlaşsa da kâğıt günlük hayatımızda kullanılmaya devam ediyor.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerden hangisi öznel bir yargı içermektedir?
A) I B) II C) III D) IV
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Her cümleye "Bu kanıtlanabilir mi?" diye sor:
- I: Tarihî bir bilgi, kaynaklardan kontrol edilebilir. Nesnel.
- II: Kâğıdın batıya yayılma yolu da tarihî bir bilgi. Nesnel.
- III: "En değerli icatlarından biri" ifadesi bir değerlendirme. Başka biri tekerleği ya da elektriği daha değerli bulabilir. Öznel.
- IV: Kâğıdın bugün kullanıldığı gözlemlenebilir. Nesnel.
Dikkat: III. cümlenin ilk yarısı ("bilginin yayılmasını sağlayan") bir bilgi verse de cümlenin yargısı "en değerli" kısmındadır. Sınavda cümlenin tamamına değil, vardığı yargıya bak.
Paragraf sorularında soru kökünü ne zaman okuman gerektiğini merak ediyorsan paragraf sorularında önce soru kökü mü okunmalı yazımıza, seçenekler arasında kalıyorsan çeldiricileri ayırt etme yazımıza bakabilirsin.
Eleştirel Okuma Kontrol Listesi
Bir metni okurken bu listeyi yanında tut. Her maddeye "evet" diyebiliyorsan metni eleştirel okudun demektir.
- Yazarın asıl iddiasını tek cümleyle söyleyebiliyorum.
- İddiayı destekleyen kanıtları gösterebiliyorum.
- Metindeki olguları ve görüşleri ayırabiliyorum.
- Duygu yükü taşıyan kelimeleri fark ettim.
- Metinde eksik kalan ya da söylenmeyen bir şey olup olmadığını düşündüm.
- Metin hakkındaki kendi görüşümü gerekçesiyle söyleyebiliyorum.
Her Gün 10 Dakika: Haftalık Eleştirel Okuma Programı
Eleştirel okuma bir alışkanlıktır ve kısa ama düzenli çalışmayla gelişir. Malzeme bulmak için uzağa gitmene gerek yok: gazete, reklam, sosyal medya paylaşımı, ders kitabındaki bir paragraf yeterli.
| Gün | Çalışma | Malzeme |
|---|---|---|
| Pazartesi | Bir metindeki 5 cümleyi olgu ve görüş olarak ayır | Gazete haberi ya da köşe yazısı |
| Salı | Bir reklamın iddiasını ve kullandığı ikna yöntemini bul | Televizyon, dergi ya da internet reklamı |
| Çarşamba | Aynı haberin iki farklı başlığını karşılaştır | İki farklı haber sitesi |
| Perşembe | 3 paragraf sorusu çöz, yanlışlarını incele | Deneme ya da soru bankası |
| Cuma | Okuduğun bir metin hakkında 3 cümlelik gerekçeli görüş yaz | Haftanın en ilginç metni |
Sık Sorulan Sorular
Olgu ile görüşü sınavda hızlıca nasıl ayırırım?
Cümleye "Bu kanıtlanabilir mi?" diye sor. Tarih, sayı, ölçüm ya da gözlemle doğrulanabiliyorsa olgudur. "En, çok, güzel, gereklidir, bence" gibi değerlendirme bildiren kelimeler varsa büyük ihtimalle görüştür.
Eleştirel okumak, yazara karşı çıkmak mı demek?
Hayır. Eleştirel okumak, yazarın söylediklerini körü körüne kabul etmemek demektir. Sorgulamanın sonunda yazara katılabilirsin de. Önemli olan, kararını gerekçeye dayandırmandır.
Eleştirel okuma okuma hızımı düşürür mü?
Başlangıçta biraz yavaşlayabilirsin, bu normal. Sorgulama soruları alışkanlık hâline geldikçe metni okurken kendiliğinden sormaya başlarsın ve hızın geri gelir.
Bu alıştırmalar hangi sınıflar için uygun?
Alıştırmalar ortaokul ve lise öğrencileri için hazırlandı. 5. ve 6. sınıflar 1., 3. ve 4. alıştırmalarla başlayabilir; LGS ve TYT'ye hazırlananlar tüm alıştırmaları ve sınav sorusunu çözmeli.
Eleştirel Okumayı Öğretmenle Çalış
Bilişsel Akademi hızlı okuma programının ilk haftasında anlayarak okuma ve eleştirel okuma çalışılır; son haftada bu beceriler paragraf sorularına uygulanır. Sınava hazırlanıyorsan paragraf hız kampımıza, ortaokuldaysan ve evden katılmak istiyorsan online anlayarak okuma ve paragraf kursumuza göz atabilirsin. Türkçe seviyeni görmek için ücretsiz LGS mini denemesini de çözebilirsin.
Hızlı Okuma Kursunu İncele Okuma Hızımı Ücretsiz Ölç
